การศึกษาไทย แก้ได้ในชาตินี้!

ปัญหาของระบบการศึกษาไทย จะว่าซับซ้อนก็ซับซ้อน แต่ไม่น่าเกินความสามารถที่จะแก้ หากรู้ต้นตอและรากเหง้าของปัญหาที่แท้จริงว่าอยู่ตรงไหน

ที่ผ่านมา มีผู้ขันอาสาเข้ามาแก้ปัญหาระบบการศึกษาไทยอยู่เรื่อยๆ และปัญหาส่วนหนึ่งก็ชัดเจนว่า มาจากการรวบอำนาจไว้ที่กระทรวงศึกษาธิการ การจะแก้ปัญหานี้ให้ลุล่วง จำเป็นต้องคลี่คลายและกระจายอำนาจการตัดสินใจไปสู่ระดับโรงเรียน และลงไปสู่หน่วยย่อยที่สุด นั่นก็คือ ห้องเรียน – นี่คือความคิดในเชิงอุดมคติที่เป็นจริงแล้วในฟินแลนด์ ประเทศที่มีมาตรฐานทางการศึกษาเป็นอันดับต้นๆ ของโลก

นอกจากการแก้ปัญหาเชิงนโยบาย เราอาจต้องกลับมาถามตัวเองด้วยว่า การเรียนรู้ของเด็กๆ ทุกวันนี้มีไปเพื่ออะไรกันแน่?

ก่อนที่ ประวิต เอราวรรณ์ ประธานมูลนิธิสถาบันวิจัยระบบการศึกษา (Institute for Research on Education System Foundation: IRES) จะตกผลึกว่า ระบบการศึกษาไทยจะแก้ไขอย่างไรดี เขาได้มีโอกาสเข้าไปคลุกคลีกับแทบทุกจุดที่เป็น ‘ข้อต่อ’ ของการศึกษาไทยมาแล้ว ตั้งแต่สอบเข้าในโครงการผลิตครูแล้วไปเป็นครูประจำโรงเรียนในต่างจังหวัด เรียนต่อปริญญาโทซึ่งมีโอกาสทำวิจัยในหลายพื้นที่ทั่วประเทศ ถูกดึงตัวเข้าไปช่วยงานในกระทรวงศึกษาธิการ ก่อนจะออกมาค้นหาคำตอบจากฝั่งมหาวิทยาลัย ในฐานะคณบดีคณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม

หนึ่งในนักพัฒนาการศึกษาที่ฝันอยากให้โรงเรียนทั่วประเทศเรืองแสงได้ด้วยตัวเอง เขาไม่เชื่อว่าจะมีจุดที่เรียกได้ว่าปฏิรูปการศึกษาสำเร็จ

เพราะสำหรับเขา การศึกษานั้นมีชีวิต และเปลี่ยนแปลงได้ตลอดเวลา

ทางยาวไกลสายการศึกษา

นอกจากมีคุณตาเป็นครูใหญ่ สิ่งที่หล่อหลอมให้ประวิตเลือกมาทางสายการศึกษาน่าจะเป็นการที่เขาสอบติดในโครงการคุรุทายาท (โครงการครูเพื่อพัฒนาท้องถิ่น) ที่วิทยาลัยครูอุบลราชธานี

หลังจบการศึกษาด้วยเกียรตินิยมอันดับหนึ่ง เขาต้องไปเป็นครูที่ต่างจังหวัด ปัญหาที่เขาเพิ่งรับรู้จากการได้สอนเด็กจริงๆ ก็คือ กรอบและข้อจำกัดของโรงเรียนที่ทำให้ครูหน้าใหม่อย่างเขาขยับตัวยาก

“พอเรียนจบ เราก็มุ่งมั่นไปทำงานที่โรงเรียนในชนบท ทำอยู่สองปี ปัญหาที่เห็นก็คือ เราเข้าไปอยู่ในโรงเรียนซึ่งเราไม่สามารถจะเปลี่ยนอะไรเขาได้เลย มันมีอะไรที่เป็นระเบียบ มีราชการ มีครูใหญ่ มีกรอบ มีทุกอย่างวางไว้แล้ว มีหนังสือหลักสูตรที่ต้องสอน มีทุกอย่างให้เดินตาม ความคิดสร้างสรรค์มันน้อยมากเลย”

แม้จะเปี่ยมไปด้วยไฟในแบบคนรุ่นใหม่ที่ต้องการเปลี่ยนแปลงกรอบคิดเดิมๆ ประวิตพยายามคิดหาวิธีจัดการเรียนการสอนให้แตกต่าง ทว่าด้วยประสบการณ์ที่ยังไม่เพียงพอ เขายอมรับว่าเป็นช่วงชีวิตที่หนักหนาเอาการ

“เราได้ข้อสรุปอย่างหนึ่งตอนไปเป็นครูสองปีนั้นคือว่า เราหลงผิดมากเลย เราว่าเราเก่ง แล้วก็ไปสอนหนังสือ เราอยากจะสอนให้เด็กเขาเก่งเหมือนเรา ลืมนึกไปเลยว่า จริงๆ แล้วเรากำลังสอนหนังสือ แต่เราไม่ได้สอนคนเลย เราไม่ได้สอนเด็กเลย”

ปีแรกผ่านไป ประวิตรู้สึกว่า เขายังไม่ตกผลึกในตัวเอง และคิดว่ามีอะไรต้องเรียนรู้อีกมากก่อนจะมาเป็นครู เขาจึงตัดสินใจลาเรียนต่อปริญญาโทในช่วงปีที่สอง

“มีความรู้สึกว่า ต้องไปเพิ่มเติมโลกทัศน์ให้กับตัวเอง เพราะเรานึกว่าเราเก่งแล้ว เราจบเกียรตินิยมอันดับหนึ่ง แต่พอมาสอนเด็กแล้วกลายเป็นว่า เราสอนอะไรก็ไม่รู้ (หัวเราะ) ผลที่ออกมาเป็นอย่างไรก็ไม่รู้ แล้วกลายเป็นว่าเราไปเคี่ยวเข็ญเด็กให้ท่องหนังสือ ทั้งที่ชีวิตเด็กบ้านนอกไม่ใช่ชีวิตที่เขาจะต้องมาเรียนแค่ตัวหนังสือ แต่มันคือโลกของความเป็นจริงที่เขาต้องอยู่กับท้องไร่ท้องนา อยู่แบบมีความสุขในวิถีของเขา”

ระหว่างเรียนต่อ เขาได้ไปทำวิจัยกับอาจารย์ที่ปรึกษา มีโอกาสเดินทางไปทั่วประเทศ ซึ่งงานวิจัยเหล่านี้มีส่วนทำให้ประวิตเห็นบริบทที่แตกต่างกันของโรงเรียนในแต่ละภูมิภาค แต่สิ่งหนึ่งที่เขาพบว่าทุกที่เหมือนกันหมดก็คือ

“มันมีกรอบ มี platform มีกติกา มีหลักสูตร มีหนังสือ มีอะไรก็แล้วแต่ที่สั่งการลงไปให้ครูทั้งประเทศทำเหมือนกัน ให้โรงเรียนทุกแห่งทำเหมือนกัน” ซึ่งทำให้ประวิตได้คิดว่า โรงเรียนแต่ละแห่งไม่จำเป็นต้องก้มหน้าทำตามจนกลายเป็นพิมพ์เดียวกันขนาดนั้น

ทางออกการศึกษาไทย ใครกำหนด

ระบบการศึกษาไทยเป็นเรื่องที่ถูกวิพากษ์วิจารณ์มาทุกยุคทุกสมัย และยังไม่มีใครแก้ได้สักที กับคำถามที่ว่า เราจะหาทางออกให้การศึกษาไทยได้อย่างไร นั้นยากที่จะตอบให้ครบถ้วนและครอบคลุมทุกมิติ

“ทุกคนน่าจะคุ้นเคยกับระบบการศึกษาดีอยู่แล้ว คนส่วนใหญ่น่าจะเคยเรียนมาในโรงเรียน หรือมีลูกหลานเรียนอยู่ พอพูดเรื่องการศึกษา ทุกคนจะพูดได้ วิจารณ์ได้ อย่างนั้นดีอย่างนี้ไม่ดี

“แต่ถามว่า ทั้งระบบเป็นอย่างไร แล้วอะไรคือรากเหง้าของปัญหา อะไรคือจุดคานงัดที่จะทำให้มันเปลี่ยนแปลงได้ ตรงนี้ไม่มีใครพูดทั้งระบบออกมา และไม่มีใครเข้าใจทั้งระบบ”

ประวิตยอมรับว่า ไม่มีใครที่จะสามารถเข้าใจทั้งระบบการศึกษาไทยด้วยตัวคนเดียวแน่ๆ

“การศึกษาเป็นเรื่องใหญ่ ต้องทำพร้อมกันทั้งสังคม หัวใจสำคัญคือ ทำอย่างไรจะระดมพลังคนทั้งสังคมมาพูดเรื่องการศึกษาในมิติที่เป็นทางออกมากกว่าจะบ่นปัญหาให้กันฟัง อันนี้ถือเป็นโจทย์สำคัญ” สองงานหลักที่ประวิตมุ่งเน้นคือ หนึ่ง หาองค์ความรู้เกี่ยวกับการปฏิรูปการศึกษาผ่านกระบวนการวิจัย นำไปสู่ชุดความรู้ที่เชื่อว่าได้ผลจากการลงมือปฏิบัติจริง และ สอง สร้างพลังเครือข่ายทางสังคมเข้ามาร่วมรับผิดชอบในการจัดการศึกษา ซึ่งอย่างหลังถือเป็นงานโหดหินใช่ย่อย

“เวลาพูดถึงการศึกษา จะมีทั้งคนที่ได้ประโยชน์และเสียประโยชน์ คนที่เสียประโยชน์เห็นๆ เลยก็คือคนที่มีอำนาจในการจัดการศึกษาอยู่ พูดง่ายๆ อย่างงบประมาณทางการศึกษาของประเทศไทยปีหนึ่งประมาณ 800,000 ล้านบาท รัฐจ่ายจริงๆ 500,000 กว่าล้าน ผู้ปกครองร่วมจ่ายอีก 200,000 กว่าล้าน ถ้าเกิดการกระจายอำนาจการจัดการการศึกษาจริงๆ ลงไปสู่ครอบครัว สู่ชุมชน สู่ท้องถิ่นจริงๆ คนซึ่งมีอำนาจในการใช้เงินเป็นแสนๆ ล้านเขาก็หมดอำนาจไป ตรงนี้เป็นต้น”

หากยังจำกันได้ เมื่อเดือนกันยายน 2558 ทั่วประเทศได้รับนโยบาย ‘ลดเวลาเรียน เพิ่มเวลารู้’ (Moderate Class, More Knowledge) มาใช้ในโรงเรียนทั้งในระดับประถมศึกษาและมัธยมศึกษาตอนต้น

ประวิตวิจารณ์นโยบายนี้อย่างเผ็ดร้อน เพราะไม่แน่ใจว่า การตั้งเวลาเลิกเรียนไว้ที่บ่ายสอง มีที่มาที่ไปหรือสามารถอ้างอิงจากผลการวิจัยที่เป็นรูปธรรมมากน้อยเพียงใด

“ประเทศไทยเป็นแบบนี้มานานแล้ว บางนโยบายไม่ได้มาจากองค์ความรู้ ไม่ได้มาจากการใช้กระบวนการทางปัญญา ที่ผ่านมามีสองอย่าง คือ หนึ่ง อำนาจ กับ สอง ผลประโยชน์ ตัวอย่างของอำนาจก็คือ ประกาศไปเพราะมีอำนาจในการสั่ง ผลประโยชน์ก็คือ ฉันจะทำเรื่องนี้เพราะจะมีงบประมาณในการบริหาร”

 

แก้การศึกษาไทย เริ่มตรงไหนดี

หัวใจสำคัญในการจับเรื่องการศึกษา เกิดจากความเชื่อมั่นของประวิตที่ว่า ‘ถ้าการศึกษาเปลี่ยน ประเทศไทยจะเปลี่ยนได้’

เพราะไม่อยากได้รับอิทธิพลหรือถูกแทรกแซงการทำงานด้านการศึกษาจากใคร เป็นเหตุผลสำคัญให้ประวิตก่อตั้งองค์กรอิสระที่เขาจะสามารถดำเนินการได้อย่างคล่องตัวและมีประสิทธิภาพ

“เราตั้งมูลนิธิสถาบันวิจัยระบบการศึกษาขึ้นมาเพื่อสร้างองค์ความรู้เรื่องการศึกษาอย่างเป็นระบบ ให้เห็นภาพรวมของการศึกษาว่า โครงสร้างเป็นอย่างไร ปัญหาอยู่ตรงจุดไหน และเราจะใช้คานงัดตัวไหนบ้างที่จะทำให้การศึกษาขับเคลื่อนไปได้อย่างมีคุณภาพ”

เมื่อถามถึงกระบวนการและวิธีดำเนินงาน ประวิตบอกว่า อาศัยการลงมือทำจริง และเน้นไปที่การทดลองเป็นหลัก

“เราใช้กระบวนการเชิงทดลองเลย ลงมือทำจริง เป็น interactive learning through action คือเกิดกระบวนการ เกิดองค์ความรู้ขึ้นมาจากการลงมือทำ อย่างเช่น ทดลองทำกับโรงเรียนว่า ถ้าทำแบบนี้แล้วจะได้ผลไหม หรือแชร์ประสบการณ์ที่ทำจริงจากหลายๆ ภาคส่วนเข้ามา เป็นเวทีการปฏิรูปการศึกษา

“เราจะไม่ได้ไปรีเสิร์ชถามความเห็นคนว่า อย่างนี้โอเคไหม คำว่ารีเสิร์ชของเราหมายถึงทดลองก่อน พอทดลองแล้วก็ดูว่าจะขยายผลได้อย่างไร มีจุดไหนบ้างที่ต้องทำให้ชัดเจนขึ้น”

‘เวทีการศึกษากับการเปลี่ยนแปลงประเทศไทย’ เป็นหนึ่งในโครงการที่มีการผลักดันร่วมกันระหว่าง สํานักสนับสนุนสุขภาวะเด็ก เยาวชน และครอบครัว สํานักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) มูลนิธิสถาบันวิจัยระบบการศึกษา มูลนิธิสดศรี-สฤษดิ์วงศ์ (มสส.) และภาคีที่เกี่ยวข้อง

ระหว่างเดือนกันยายน 2558 – สิงหาคม 2559 มีการจัดเวทีรวมทั้งสิ้น 12 เวที ในหัวข้อที่ผู้จัดมองว่าน่าจะครอบคลุมการศึกษาไทยทั้งระบบ อาทิ ระบบเด็กปฐมวัย ระบบโรงเรียนปฏิรูปการเรียนรู้ อาชีวสัมมาชีพ ฯลฯ

การลงมือทำยังปรากฏให้เห็นในหลายบริบท อาทิ การศึกษาขั้นพื้นฐาน ที่มีโรงเรียนสนใจเข้าร่วมโครงการกว่า 70 แห่งทั่วประเทศ

“บริบทการศึกษาขั้นพื้นฐาน เราทดลองในโรงเรียนนำร่องการปฏิรูปด้วยวิธีคิดแบบใหม่ของเรา คือให้อิสระโรงเรียนมากขึ้น เป็นการ empower โรงเรียนให้มีอำนาจในการตัดสินใจมากขึ้น ตอนนี้เราทำอยู่ แล้วพบว่าได้ผลเป็นที่น่าพอใจ

“ในระบบใหญ่ เราพยายามเชื่อมระบบการผลิตครู ระบบอุดมศึกษาของประเทศไปเชื่อมกับระบบการศึกษาขั้นพื้นฐาน และระบบใหญ่กว่านั้นก็คือ เราพยายามผลักดันนโยบาย กฎเกณฑ์ กติกา ซึ่งเป็นตัวกลางที่จะทำให้เกิดการปลดล็อค จากกฎหมาย ระเบียบ หรือมาตรการที่กระทรวงฯคุมเรื่องนั้นๆ อยู่ จากองค์ความรู้ที่มี แล้วขับเคลื่อนโดยใช้สื่อมวลชนและกระแสสังคมทำให้เรื่องนี้ได้รับการยอมรับ ซึ่งทั้งหลายทั้งปวงต้องเริ่มต้นจากการมีองค์ความรู้จากการทำก่อน”

คำตอบอยู่ในห้องเรียน

เพราะประวิตเคยอยู่ในเกือบทุกจุดที่เป็นปัญหาของการศึกษาไทยมาแล้ว นี่เป็นข้อได้เปรียบที่ทำให้เขาเห็นภาพรวมของการศึกษาไทยได้ชัดเจน แต่หากจะลงลึก เขาก็ยังสามารถวิพากษ์ได้ เพราะเคยผ่านจุดนั้นมาแล้ว

“ทั้งหมดทำให้เราเห็นภาพว่า แท้ที่จริงแล้ว คำตอบของระบบการศึกษาอยู่ในห้องเรียน อยู่ที่อิสรภาพของครูที่จะทำงาน อยู่ที่ความอิสระของโรงเรียนที่จะออกแบบกระบวนการเรียนรู้ที่สอดคล้องเหมาะสมกับเด็กจริงๆ เหมาะกับบริบทและชีวิตความเป็นอยู่ของเขาจริงๆ

“ฉะนั้น ต้องทำยังไงก็ได้ที่จะทำให้ครูมีอิสรภาพทางความคิดที่จะออกแบบกระบวนการในการสอนของเขา ทำให้โรงเรียนมีอิสรภาพในการบริหารจัดการ มีทรัพยากรที่เพียงพอ ทำให้คนทุกคนเข้ามามีส่วนร่วมกับโรงเรียน กับสถานศึกษา อันนี้คือโจทย์ใหญ่ที่เราตกผลึก”

หลังจากประวิตตกผลึกทางความคิดกับตัวเองว่า คำตอบของปัญหาการศึกษาไทยอยู่ตรงไหนกันแน่ การได้ไปสัมผัสห้องเรียนและการเรียนการสอนในหลายประเทศก็ช่วยขมวดความคิดให้ชัดเจนยิ่งขึ้น

อ่านต่อเพิ่มเติมได้ที่

 

‘น้อยไปหามาก’ คือซีรีส์เรื่องเล่า ว่าด้วยผู้คนในสาขาวิชาชีพต่างๆ พวกเขาเป็นใครหลายคน ทั้งทนายความ แพทย์ นักสิ่งแวดล้อม นักสันติวิธี นักดนตรี นักการละคร ฯลฯ

พวกเขาคือคนธรรมดา แต่ความตั้งใจและเนื้องานของพวกเขา ก่อให้เกิดมรรคผลต่อสังคม ไม่ว่าเจ้าตัวจะรู้ตัวหรือไม่ก็ตาม

บนเส้นทางที่แตกต่างหลากหลายนี้ พวกเขาแต่ละคนไม่ได้เดินเพียงลำพัง พวกเขามีเพื่อน เครือข่าย สหวิชาชีพต่างๆ เหล่านี้ ต่างมีเป้าหมายเดียวกัน นั่นคือการสร้างความเปลี่ยนแปลงต่อคนจำนวน ‘มาก’

‘น้อยไปหามาก’ คือซีรีส์เรื่องเล่า ที่มีทั้งรูปแบบบทสัมภาษณ์ขนาดสั้น สารคดี และหนังสารคดี ผลิตโดยทีมงานนิตยสาร WAY