Core Module ที่ 4 : คิดกระบวนระบบ ทักษะการเรียนรู้และการจัดการองค์กร

ในการทำงานเพื่อสร้างสังคมใหม่นั้น นอกจากความมุ่งมั่นปรารถนาที่ต้องการเปลี่ยนแปลงแล้ว ผู้นำยังจำเป็นต้องมีวิธีคิดในเชิงระบบ เพื่อสร้างการเปลี่ยนแปลงที่ระบบและโครงสร้างอันเป็นสมุฏฐานของโรคมากกว่าที่จะแก้ไขความเจ็บป่วยทางสังคมด้วยการจ่ายยาตามอาการเท่านั้น เพราะระบบโครงสร้างทางสังคมนั้นเป็นรากฐานสำคัญของปัญหาความเหลื่อมล้ำและความไม่เป็นธรรม ในขณะเดียวกัน ระบบต่างๆ ที่เชื่อมโยงส่งผลถึงกันและกันก็มีความซับซ้อนมากขึ้นจนความรู้สำเร็จรูปใดๆ ก็ไม่เพียงพอสำหรับการแก้ไขในเชิงระบบที่ซับซ้อน ทักษะการเรียนรู้ เช่น การจัดการความรู้ การวิจัย และทักษะการจัดการ การจัดตั้งและการทำงานผ่านโครงการต่างๆ ที่ผ่านการคิดในเชิงระบบมาเป็นอย่างดีแล้วเป็นสิ่งที่ผู้นำจะได้เรียนรู้จากหน่วยการเรียนรู้หลักนี้

เรามีชีวิตและทำงานอยู่ในโลกที่สิ่งต่างๆ สัมพันธ์กันอย่างซับซ้อนและสัมพันธ์กันในหลากหลายมิติปรากฏการณ์หนึ่งๆ มักสัมพันธ์เชื่อมโยงกับปรากฏการณ์อื่นๆ อย่างคาดไม่ถึงจนทำให้การแก้ปัญหาหนึ่งอาจนำไปสู่ปัญหาใหม่ที่ยุ่งยากหรือรุนแรงกว่าเดิมก็เป็นได้

ในราวคริสต์ศตวรรษ 1950 ไข้มาเลเรียระบาดที่รุนแรงบนเกาะบอร์เนียว ทำให้มีผู้ป่วยและเสียชีวิตเป็นจำนวนมาก ผู้เชี่ยวชาญองค์การอนามัยโลกได้รณรงค์ฉีดดีดีทีเพื่อกำจัดยุงอันเป็นพาหะนำโรค มีผลให้ยุงลดจำนวนลงพร้อมๆ กับอัตราตายและอัตราป่วยจากโรคมาเลเรีย แต่กลับมีปรากฏการณ์ประหลาดเกิดขึ้น คือ หลังคามุงจากของชาวบ้านพังลงเป็นจำนวนมาก ต่อมาค้นพบว่า การฉีดดีดีทีไม่เพียงแต่กำจัดยุงก้นปล่องเท่านั้น แต่มันยังได้ฆ่า “แตนเบียน” ชนิดหนึ่งด้วย แตนที่ว่านี้มีพฤติกรรมธรรมชาติที่จะ “เบียน” หนอนด้วงชนิดหนึ่งด้วยการไปวางไข่ไว้ในไข่อ่อนของตัวด้วง และทำให้หนอนตัวด้วงตาย เมื่อแตนเบียนถูกสารดีดีทีฆ่าจนลดจำนวนลง หนอนตัวด้วงไม่ถูกแตนเบียนทำลาย ก็เพิ่มปริมาณมาก

ตัวอ่อนแตนเบียนเติบโตบนหนอนตัวด้วง ขึ้นและไปเจาะไม้โครงหลังคาจนหลังคาบ้านเสียหายเป็นจำนวนมาก เพื่อแก้ปัญหาดังกล่าว ผู้เชี่ยวชาญจึงเพิ่มการใช้ยาฆ่าแมลงเพื่อกำจัดหนอนตัวด้วงให้สิ้นซากตามไปด้วย

แต่ต่อมาปรากฏว่าหนู ซึ่งเป็นพาหะของกาฬโรคกลับเพิ่มจำนวนขึ้นจนเป็นปัญหา สาเหตุก็เพราะแมวจำนวนมากในเกาะล้มตายลง ที่มันตายก็เพราะแมวได้รับยาฆ่าแมลงจากการเลียเท้าเลียขนของมันที่เปื้อนดีดีที และจากจิ้งจกที่มันกินเป็นอาหาร จิ้งจกพวกนี้กินแมลงที่ถูกสารดีดีทีเข้าไป สารดีดีทีก็ไปสะสมในตัวจนมีปริมาณมากขึ้นและเมื่อแมวกินจิ้งจกจึงได้รับสารดีดีทีมากจนล้มตายไป

การเพิ่มขึ้นของปริมาณหนูนำโรคนี้เดือดร้อนไปถึงองค์การอนามัยโลก และเพื่อหาทางกำจัดหนูก่อนที่จะเกิดโรคระบาดอื่น ทางองค์การอนามัยโลกจึงได้ประสานกับกองทัพอากาศอังกฤษ จนเกิดปฏิบัติการ “แมวโดดร่ม” ขึ้น โดยนำเอาแมวจำนวนมากมาปล่อยจากเครื่องบินขนส่งลงในเขตซาราวัคบนเกาะบอร์เนียวด้วยร่มชูชีพ ถือเป็นเหตุการณ์ที่แปลกประหลาดที่สุดเหตุการณ์หนึ่งในประวัติศาสตร์สาธารณสุขของโลก

เรื่องการแก้ปัญหาหนึ่งที่นำไปสู่ปัญหาใหม่ทำนองนี้เป็นตัวอย่างหนึ่งที่สะท้อนความจำเป็นที่จะเข้าใจปรากฏการณ์อย่างเชื่อมโยงเป็นระบบ และสิ่งที่เราจะได้เรียนรู้ใน ทักษะการทำความเข้าใจปรากฏการณ์ที่เชื่อมโยงกัน นั่นคือการคิดเชิงระบบ (Systems thinking) และการนำ Systems approach นี้มาใช้ในการคิด การออกแบบ และการดำเนินการโครงการพิเศษของพวกเรา

Core Module นี้มีเนื้อหาที่อัดแน่น โดยเน้นการเสริมประสบการณ์และทักษะสำคัญสำหรับผู้นำการเปลี่ยนแปลง ได้แก่

  1.  การคิดเชิงระบบ (Systems Thinking) รวมทั้งทักษะและเครื่องมือ (Skills and Tools) เกี่ยวกับการวิเคราะห์องค์กรในฐานะระบบซับซ้อน (Complex Systems)
  2.  การไปศึกษาดูงานองค์กรที่แตกต่างหลากหลาย เพื่อเปิดโลกทัศน์และช่วยให้เห็นรูปธรรมของระบบงาน ความเป็นไปได้ของรูปแบบองค์กรและการจัดการเชิงระบบที่ต่างๆ กัน
  3. การพัฒนาโครงการพิเศษ Special Project ของแต่ละคนให้ชัดเจนขึ้น โดยเฉพาะการประยุกต์แนวคิดและเครื่องมือเชิงระบบมาช่วยพัฒนา Special Project ของทุกคนให้เป็นรูปร่าง